Na-middeleeuwse handschriften en particuliere archieven

De vroegmoderne en moderne handschriften en archivalia beslaan het grootste deel van de collecties. Belangrijke onderdelen: alchemistische handschriften; alba amicorum; collegedictaten; libri annotati; archieven van personen, families en particuliere instellingen.

• Alchemistische handschriften
• Alba amicorum
• Collegedictaten
• Libri annotati
• Archieven van personen en families
• Archieven van particuliere instellingen
• Informatie vinden: elektronische bestanden
• Informatie vinden: gedrukte catalogi
• Informatie vinden: internetselecties

Christiaan Huygens, werkboek, Leiden UB, HUG 5, p. 61

De grens met de middeleeuwse handschriften ligt circa 1550, maar scherpe grenzen zijn hier niet te trekken. Een goed voorbeeld vormen de alchemistische handschriften uit de Vossiuscollectie, waarvan een twintigtal vóór 1500 zijn vervaardigd, maar het merendeel afkomstig is uit de tweede helft van de zestiende eeuw. Op de universiteitsarchieven is een apart regelgeving van toepassing (Archiefwet 1995); ze worden daarom apart behandeld. Dat geldt ook voor de brieven, die in een eigen elektronisch bestand ontsloten zijn.

Alchemistische handschriften

De 115 alchemistische handschriften uit de collectie-Vossius zijn afkomstig uit de bibliotheek van koningin Christina van Zweden: oorlogsbuit tijdens de Dertigjarige Oorlog geroofd in de Duitse landen, vooral Bohemen en Beieren. Ze vormden lange tijd een moeilijk te benaderen en enigszins ondergewaardeerde deelcollectie. Daarin is verandering gekomen dankzij de catalogus van P.C. Boeren (1975) en de groeiende belangstelling voor hermetische teksten en de rol van natuurfilosofie en esoterie voor de ontwikkeling van de natuurwetenschappen in de zestiende eeuw.

Alba amicorum

De collecties tellen ruim 100 alba amicorum van Leidse studenten of professoren. Deze vriendenboeken ontstonden in de zestiende eeuw in universitaire kringen. Studenten bezochten vaak meerdere universiteiten in Europa. Tijdens hun peregrenatio academica vroegen ze bevriende studenten en hoogleraren om een aandenken te noteren in een album. De Leidse universiteit is voor de verbreiding van het album amicorum binnen Nederland van groot belang geweest.

Collegedictaten

In totaal ruim 850 Leidse collegedictaten — genoteerd door studenten uit vijf eeuwen — vormen een belangrijke bron voor de studie van het academisch onderwijs en onderzoek.

Libri annotati

Ongeveer 3.000 gedrukte werken met handgeschreven aantekeningen, meest van Leidse geleerden uit de zeventiende en achttiende eeuw, worden sinds jaar en dag beheerd als onderdeel van de Westerse handschriften. Ze berusten onder signaturen die beginnen met (kastnummers) 754-766. Deze zogeheten libri annotati zijn als gedrukt werk opgenomen in de Catalogus, meestal voorzien van een niet-zoekbare opmerking over de handgeschreven aantekeningen in het bewuste exemplaar. Zo bevat 766 E 21, exemplaar van de Opera omnia van Apuleius Madaurensis (Leiden 1723), onder meer aantekeningen van Jac. Tollius. Aan een elektronische ontsluiting op annotators wordt thans gewerkt.

Archieven van personen en families

Een groot deel van de bijna vijftig zelfstandig geplaatste handschriftencollecties zijn (delen van) persoonlijke nalatenschappen, in de loop van vier eeuwen door de bibliotheek gekocht dan wel aanvaard als geschenk, legaat of bruikleen. Het gaat om collecties die naar de wijze waarop ze gevormd zijn kunnen worden onderscheiden in persoonlijke archieven en verzamelingen. De wetenschappelijke aantekeningen en correspondentie vervaardigd dan wel ontvangen door de historicus Johan Huizinga (1872-1945) vormen een archief. De brieven en handschriften van derden bijeengebracht door de Amsterdamse koopman Gerardus van Papenbroeck (1673-1743) kunnen een verzameling genoemd worden. Vaker treffen we echter mengvormen aan: de Lipsiuscollectie bevat een deel van de correspondentie en aantekeningen van Justus Lipsius (1547-1606), maar ook middeleeuwse handschriften die hij voor zijn onderzoek verwierf en gebruikte.

De collectie Bibliotheca Publica Latina en de handschriftencollectie van de Maatschappij der Nederlandse Letterkunde (zelf dus te beschouwen als verzamelingen) bevatten op hun beurt weer talrijke nalatenschappen van Leidse geleerden of literaire auteurs.

Archieven van particuliere instellingen

• Archief van de Maatschappij der Nederlandse Letterkunde
• Archief van de Waalse Kerken in Nederland (Bibliothèque Wallonne)
• Archief van de Bibliotheca Thysiana
• Archief van het Legatum Stolpianum
• Bedrijfsarchief van uitgeverij De Erven F. Bohn
• Bedrijfsarchief van uitgeverij Bohn Stafleu Van Loghum
• Bedrijfsarchief van A.W. Sijthoff’s Uitgeversmaatschappij

Informatie vinden: elektronische bestanden

Digital Special Collections bevat zowel collectiebeschrijvingen, itembeschrijvingen als digitale afbeeldingen van moderne handschriften, nalatenschappen en archieven:

• Collectiebeschrijvingen (Collection Guides) — Alle herkomstcollecties genoemd in het Overzicht Westerse handschriften bevatten in meer of mindere mate modern handschriftelijk materiaal. Van de volgende nalatenschappen en archieven zijn elektronische inventarissen aanwezig:
  Archieven Waalse Kerken in Nederland (Bibliothèque Wallonne). — Bohn, uitgeverij. — Kinsky. — Luzac, fam. — Maatschappij der Nederlandse Letterkunde: Archief. — Milo. — Sijthoff, uitgeverij. 
• Itembeschrijvingen — In het literatuurveld van de itembeschrijvingen wordt verwezen naar de hieronder vermelde gedrukte catalogi.
• Digitale afbeeldingen — Het bestand bevat een groeiend aantal digitale afbeeldingen. Van enkele handschriften zijn complete digitale facsimile's in kleur aanwezig, bijvoorbeeld van het album amicorum van Janus Dousa (BPL 1406), en van twee manuscripten met Michiel Michielszons Burleske Notulen (LTK 439 en LTK 1137).

Informatie vinden: gedrukte catalogi

In de volgende gedrukte catalogi (links naar de Catalogus) worden namiddeleeuwse handschriften en particuliere archieven beschreven (meestal uitgebreider dan in Digital Special Collections):

• Catalogus 1716 (& suppl. 1741) — BPL, BPG, Vulcanius, Scaliger, Vossius, Perizonius.
• Geel 1852 — Aanwinsten BPG en BPL, In de Betouw, Burmannus, Gronovius, Lipsius, Marchand, Oudendorp, aanwinsten Perizonius, Ruhnkenius. 
• Bergman e.a. 1875-1930. — Bibliothèque Wallonne. 
• Rogge 1887 — Maatschappij der Nederlandse Letterkunde. 
• Van Roijen 1941 (typoscript) — Archief Bibliotheca Thysiana. 
• Molhuysen 1910a — Vulcanius. 
• Molhuysen 1910b — Scaliger. 
• Molhuysen 1912 — BPL. 
• De Meyier 1946 — Perizonius. 
• Verburgt 1950 (typoscript) — Archives Wallonnes.
• Hazewinkel 1960 (artikel) — Portugese handschriften 
• De Meyier 1955 — Vossius (graeci & miscellanei). 
• De Meyier 1965 — BPG. 
• Boeren 1970 — D’Ablaing, Meijers. 
• De Meyier 1973-1984 — Vossius (latini). 
• Zuur 1973 (typoscript) — Archief Maatschappij der Nederlandse Letterkunde 
• Boeren 1975 — Vossius (chymici). 
• Thomassen 1977 (typoscript) — Bohn. 
• Meijer 1978 (artikel) — Slavische handschriften
• Van Maanen 1987 — Zeventiende-eeuwse wiskundige handschriften
• Berkvens-Stevelinck 1988 — Marchand. 
• Katgert-Merkelijn 1997 — Oort. 
• Hinrichs 1997 — Perelesin. 
• Berkvens-Stevelinck 1998. — Miskotte. 
• Van der Lem 1998 — Huizinga. 
• Hinrichs 2002 — Van Schooneveld. 
• Bouwman 2003 — Beets. 
• Fehr 2004 — Legatum Stolpanum.

Informatie vinden: internetselecties

• Den Haag, Letterkundig Museum — o.m. brieven en manuscripten
• Bibliotheekgids KB — bibliotheek- en documentatiediensten, in Nederland en wereldwijd
• Archiefnet — archiefinstellingen in Nederland en nationale archieven wereldwijd
• Archieven.nl — archiefoverzichten en inventarissen van Nederlandse archiefdiensten
  
  
• Agrippa — inventaris AMVC Letterenhuis, Vlaanderen
• Archives Hub — nalatenschappen en archieven berustend in universiteiten van het Verenigd Koninkrijk
• CERL Portal — ontsluit handschriftencollecties wereldwijd
• MALVINE — Manuscripts and Letters via Integrated Networks in Europe
• Repositories of Primary Sources — verzameling links naar bijzondere collecties wereldwijd